Kutup ayıları (Ursus maritimus), isimlerinin aksine bilim dünyasında sadece birer kara canlısı değil, "deniz memelisi" olarak sınıflandırılıyor. Yaşamlarının büyük bir bölümünü deniz buzu üzerinde geçirmeleri, avlanma ve üreme stratejilerini tamamen bu dinamik zemine göre kurgulamaları onları okyanus ekosisteminin ayrılmaz bir parçası yapıyor.
İnsanla İlk Karşılaşma
Özcan Yüksek, Magma’nın 14. sayısında Kaybolan Kuzey ve Kutup Ayları başlıklı makalesinde kutup ayılarının gözüdönmüş insanla ilk karşılaşmasını şöyle anlatıyor: “William Barents’in 16’ıncı yüzyılda, Kutup Denizi üzerinden Hindistan’a erişmeyi amaçlayan seferindeyken Novaya Zemlya Adaları’na rastladığı, kalın buz tabakası yüzünden ilerlemenin mümkün olmadığı anlatılır o seferle ilgili kitapta. Keşif yolculuğu, Hollandalı kaptan Heemskerck tarafından durdurulur ve herkes geri döner. Ertesi yıl daha kalabalık bir tekne kümesiyle sefer yenilenir ama yine buz denizi aşılamaz. Bu yolculuk, gemicilerin defterinde tarif edilen ve beyaz adamın Beyaz Ayı’yı görüp de yazıyla anlattığı ilk sefer olarak tarihe geçecektir; yıl 1595’tir. Sefer günlüğüne göre bir yaz günüdür, on iki haziran ve beyaz bir ayı suda yüzmektedir. Gemiciler sandallara atlayıp yanına gitmek, boynuna bir kement atmak, ayıyı yakalamak ister ama ayı buna izin vermez. Sıkı bir boğuşmadır başlar. Dört kum saati bittiği halde (yaklaşık iki saat) ayıyı zapt etmeyi başaramazlar. Nihayet denizcilerden biri ayıyı baltasıyla sırtından yaralar. Yaralı ayı, yüzerek kaçmaya çabalar ama Avrupalı gemiciler küreklerle ona yetişir, balta darbeleriyle kafasını keserler, sonra da iri gövdesini John Cornelysins gemisine taşırlar. Kutup ayısının insanla değilse bile, gözü dönmüş insanla, Batılı insanla bilinen ilk karşılaşması bu sahnedir. Gemide postu yüzülür, etleri parçalanır, bir kısmının tadına bakılır. Novaya Zemlya Adaları’nın kuzeyindeki bu adaya Hollanda lisanında Beeren Eylant adı verilir yani Ayı Adası. Tıpkı dünyanın kimi uzak coğrafyalarında daha önce çoğu Batılı kaşifin ad verme yöntemlerinde olduğu gibi: Öldür ve adını ver! Adanın adı halen öyledir, İngiliz lisanıyla Bear Island... Zavallı ayının fethedilme sahnesinin gravüründe, olan biten çok daha iyi anlaşılır.”
Yavru kutup ayıları kar yağarken oyun oynuyor. Hayvanlar yaşamı oyun gibi yaşıyor. Gelişmiş insan istediği gibi iklimle, gezegenin dereceleriyle oynuyor. Fotoğraf: Laura Keene
Siyah Deri ve Saydam Kürk
Kutup ayısının kürkü suyu sünger gibi emmez, böylelikle denizden çıktığında üzerindeki sular donmadan silkelenip suyu atabilir. Kutup ayılarının dışarıdan bembeyaz görünen kürkleri aslında renksiz ve saydamdır. Her bir tüy lifi içi boş bir yapıya sahiptir ve ışığı yansıtarak bu karakteristik beyaz görünümü sağlar. Bu kamuflajın altında ise güneş ısısını emerek vücut sıcaklığını korumaya yarayan tamamen siyah bir deri bulunur. Bu yapı, Arktik’in dondurucu ortamında enerji tasarrufu sağlamanın en verimli yoludur.
Olağanüstü Adaptasyon ve Hareket Kabiliyeti
Kutup ayıları, sadece güçlü birer avcı değil, aynı zamanda Kuzey Kutup Bölgesi’nin en dayanıklı gezginleridir:
Koku Duyusu: Bir kutup ayısı, bir foku 20 kilometre uzaklıktan veya bir metre kalınlığındaki karın altından fark edebilir.
Yüzme Yeteneği: Deniz ayısı unvanının hakkını vererek, buz kütleleri arasında günlerce durmaksızın yüzebilirler. Kaydedilen en uzun mesafelerden biri, bir ayının tek seferde yaklaşık 350 kilometre yüzmesidir.
Hız: Karada saatte 40 kilometre hıza ulaşabilen bu devler, buz üzerinde dengede kalmalarını sağlayan geniş, tüylü ve kaymaz tabanlı pençelere sahiptir.
Kanada’nın Manitoba yöresinde annesinin bacakları arasına sığınmış yavru kutup ayısı. Kutup ayılarında hamilelik süresi sekiz ay; sağlıklı bir hamilelik için dişi ayı iki yüz kiloya kadar çıkmak zorunda. Fotoğraf: Wayne R. Bilenduke
Neden 27 Şubat?
Polar Bears International tarafından belirlenen bu tarih, anne ayıların inlerinde yavrularıyla birlikte olduğu en hassas dönemi simgeliyor. Bugün dünyada yaklaşık 22 bin ila 31 bin kutup ayısı olduğu tahmin ediliyor. IUCN raporları, bu popülasyonun 19 farklı alt gruba ayrıldığını; bazılarının stabil kalırken, deniz buzu kaybı nedeniyle bazılarının baskı altında olduğunu belirtiyor. Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırmaları’nın (USGS) bir çalışması, deniz buzunun azalması mevcut hızında devam ederse kutup ayılarının ideal yaz habitatları yüzeyinin, 21. yüzyılın ortasına gelindiğinde yüzde 42 oranında daralacağını ortaya koyuyor. Bazı bilim insanları, deniz buzu kaybından dolayı, bu yüzyılın ortasında küresel kutup ayısı nüfusunun, mevcut sayının üçte ikisine gerileyebileceğini öngörüyor.
Biliyor muydunuz?
Kutup ayıları penguenlerle asla karşılaşmazlar. Kutup ayıları sadece Kuzey Kutbu’nda (Arktik), penguenler ise Güney Yarımküre’de (Antarktika) yaşarlar.
Doğduklarında sadece bir portakal ağırlığında (yaklaşık 500-600 gram) olan yavrular, annelerinin yüksek yağ oranlı sütü sayesinde birkaç ay içinde hızla büyüyerek dış dünyaya hazır hale gelirler.
