Greenpeace’in son dönemde yapılmış 24 bilimsel çalışmayı inceleyerek hazırladığı “Yandık mı? Plastik paketli hazır yemeklerin gizli sağlık riskleri (Are We Cooked? The Hidden Health Risks of Plastic-Packaged Ready Meals) başlıklı rapor, “ısıtmaya uygun” notuyla pazarlanan hazır yemekleri paketlemek için kullanılan plastiklerin yarattığı risklere dikkat çekiyor.
Raporda öne çıkan bulgular şöyle:
* Plastik kapların mikrodalgada ısıtılması, dakikalar içinde yüzbinlerce mikro ve nanoplastik salabilir. Bir çalışma, sadece beş dakikalık mikrodalga ısıtmasından sonra gıda benzeri maddelere (simulantlara) 326.000 ila 534.000 partikülün sızdığını tespit etti; bu miktar fırında ısıtmaya kıyasla yedi kata kadar daha fazla.
* Isıtma, kimyasal kirlenmeyi çarpıcı biçimde artırır. Birden fazla çalışmada, polipropilen ve polistiren gibi yaygın plastiklerin her bir mikrodalga test örneklerinde, gıdaya veya gıda benzeri maddelere plastikleştiriciler ve antioksidanlar dahil olmak üzere kimyasal katkı maddeleri sızdığını gösterdi.
* Plastiklerde kullanıldığı veya bulunduğu bilinen 4.200'den fazla tehlikeli kimyasalın çoğu gıda ambalajlarında denetlenmiyor. Bisfenoller, ftalatlar, PFAS ("sonsuz kimyasallar") ve hatta antimon gibi toksik metaller; kanser, kısırlık, hormon bozukluğu ve metabolik hastalıklarla ilişkilendiriliyor.
* Plastik kimyasalları halihazırda vücudumuzda. İnsan vücudunda gıda temaslı en az 1.396 plastik kaynaklı kimyasal tespit edildi. Bu maruziyeti nörogelişimsel bozukluklar, kardiyovasküler hastalıklar, obezite ve tip 2 diyabetle ilişkilendiren kanıtlar giderek artıyor.
* Eski ve Çizilmiş Kaplar Daha Tehlikeli: Yıpranmış plastikler, yeni ambalajlara kıyasla yaklaşık iki kat daha fazla mikroplastik parçacık salıyor.
Plastik ambalajlı hazır yemek üretimi artarken, düzenlemeler geride kalıyor.
Towards FnB tarafından yapılan araştırmaya göre, plastik ambalajlı hazır yemekler küresel gıda sisteminin en hızlı büyüyen segmentlerinden biri ve değeri yaklaşık 190 milyar dolara ulaştı. Statista verilerine göre 2024 yılında hazır yemek üretimi dünya genelinde 71 milyon tonu (kişi başı ortalama 12,6 kg) buldu. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) analizi ise plastik ambalajların tüm plastiklerin yaklaşık %36'sını oluşturduğunu ve küresel plastik üretiminin 2050 yılına kadar mevcut seviyelerin iki katından fazlasına çıkacağını öngörüyor.
Düzenleyici kurumlar ise bu hıza yetişemiyor. Gıda ambalajlarındaki mikroplastiklerle ilgili dünya genelinde yeterli bir düzenlenme bulunmuyor ve “mikrodalgada kullanılabilir” gibi etiketler, raporda belirtildiği gibi tüketicilere sahte bir güven hissi veriyor.
Geleceği Rehin Alan Tanıdık Senaryo: İnkâr, Şüphe ve Geciktirme
Greenpeace, plastik krizinin tütün, asbest ve kurşun vakalarında görülen kalıpları izlediğine dikkat çekiyor: Bilimsel uyarı sinyalleri çok güçlü olmasına rağmen, sektörün inkarı ve düzenlemelerin gecikmesiyle karşı karşıya kalınıyor. Sadece ABD'de, plastiklerin yaşam döngüsü boyunca yarattığı sosyal maliyetin yıllık 1,1 trilyon dolar olduğu tahmin ediliyor.
Plastik endüstrisi, bugün karşı karşıya kaldığı bilimsel kanıtlar karşısında, geçmişte toplum sağlığını hiçe sayan dev sektörlerin izlediği o tehlikeli yolu takip ediyor. İşte raporun "Tarih tekerrürden ibarettir" dediği o stratejik benzerlikler:
Şüphe Tohumları Ekerek Geciktirme: Tıpkı tütün, asbest ve kurşun vakalarında olduğu gibi, plastik endüstrisi de bilimsel kanıtlar netleşse bile "daha fazla araştırma gerekli" diyerek aksiyon alınmasını on yıllarca geciktiriyor.
Tütün Endüstrisinin Mirası: Rapor, tütün kullanımının sadece gelişmiş ülkelerde 1950-2000 yılları arasında 60 milyon ölüme neden olduğunu hatırlatıyor; bugün plastik lobileri de benzer bir "bilime olan güveni sarsma" taktiği uyguluyor.
"Sahte Çözümler" İle Odak Kaydırma: Yüzlerce plastik endüstrisi lobicisi, BM Plastik Anlaşması görüşmelerini zayıflatmak için dikkatleri gerçek çözümden (üretimi azaltmak) uzaklaştırıp, "kimyasal geri dönüşüm" gibi henüz kanıtlanmamış yöntemlere çekmeye çalışıyor.
Maliyetin Topluma Yıkılması: Sektör kârını korurken, plastiklerin yaşam döngüsü boyunca yarattığı yıllık sosyal maliyet sadece ABD'de 1,1 trilyon doları buluyor; bu bedel temizlik çalışmaları ve sağlık harcamaları olarak vergi mükelleflerinin omuzlarına biniyor.
İspat Yükümlülüğünün Kayması: Mevcut sistemde bir kimyasalın zararlı olduğu "ispatlanana kadar" kullanılmasına izin veriliyor; Greenpeace ise bu yükün üreticiye geçmesini, yani bir maddenin güvenli olduğu kanıtlanmadan piyasaya sürülmemesini (İhtiyatlılık İlkesi) talep ediyor.
"Beklemek, geri dönülemez zararları kabullenmektir." Rapor, tütün vakasında yapılan hatanın tekrarlanmaması gerektiğini; "mükemmel kanıt" beklenirken milyonlarca insanın görünmez bir riskin öznesi haline getirildiğini vurguluyor.
“Plastik üretimi kaynağında azaltılmalı”
Greenpeace ABD Küresel Plastik Kampanyası Lideri Graham Forbeskonuya ilişkin şunları söyledi: “İnsanlar plastik ambalajlı bir yemeği alıp ısıtırken zararsız bir seçim yaptıklarını düşünüyorlar. Gerçekte ise gıdamızın içinde veya yakınında asla bulunmaması gereken bir mikroplastik ve tehlikeli kimyasal kokteyline maruz kalıyoruz. Hükümetler, petrokimya ve plastik endüstrilerinin mutfaklarımızı birer deney laboratuvarına dönüştürmesine izin verdi. Bu rapor, şirketlerin ‘mikrodalgaya uygun’ iddialarının hayal ürünü olduğunu gösteriyor. “Ailelerimizi beslemeye çalışırken zehirleniyor muyuz? Risk açık, riskler yüksek ve harekete geçme zamanı tam da şimdi. Şirketlerin yanıltıcı vaatlerine güvenemeyiz. Hükümetler, insan sağlığını koruyan ve plastik üretimini kaynağında azaltan güçlü bir Küresel Plastik Anlaşması sağlayarak hemen harekete geçmelidir.”
