Daha önce Burdur yöresi arkeolojisi ve folklor kitaplarıyla tanıdığımız Yusuf Erkan’ın Bu Toprağın Diliyle Folklorik Teke Yöresi Yaşayan Kültürleri kitabı; yazarın kent dışına çıkıp bir kültür havzasını ele aldığı geniş kapsamlı bir çalışma niteliğinde. Folklorik Teke Yöresi yaşayan kültürlerine bir projeksiyon tutan kitap; Erkan’nın aralıklarla da olsa çeyrek yüzyıllık bir sürede Antalya, Burdur, Denizli, Isparta ve Muğla illerimizdeki geleneksel ritoslarımızı yerinde araştırmalarla derleyip toparlayıp biraya getiren bir eser.
Yusuf Erkan, eserinde Teke Yöresi yaşayan kültürlerini ele alırken folklorcularımız tarafından folklorik Teke Yöresi olarak adlandırılan; Antalya, Burdur, Denizli, Isparta ve Muğla illerimizdeki kuşaktan kuşağa aktarılan geleneksel ritoslarımıza bir projeksiyon tutuyor.
Çeyrek Asırlık Bir Saha Araştırması
“Bu topraklarda geleceğe ve insanlığa bırakabileceğimiz, insanlığın ortak kültürel mirasına katkılar sunabileceğimiz alanlardan biri de folklor çalışmalarıdır” diyor Yusuf Erkan. “Kimi bin yıllardır süren, kimi unutulmaya yüz tutan değerlerimizi gelecek kuşakların belleğine aktarmak, günümüz kuşaklarının belleğinde yer almasını sağlamak açısından geleneği yaşatanlarla okur arasında aracı olmak ancak kültürlerimizin zapturapt altına alınmasıyla mümkündür. Yüzyıllar sonra Folklorik Teke Yöresi’ndeki geleneksel ritoslar araştırıldığında bu alanda yazılanlara bakılacaktır kuşkusuz. Bu açıdan elinizdeki röportaj eseri çalışma Folklorik Teke Yöresi ritoslarını derleyip toparlayarak alanındaki bir boşluğu dolduracaktır.”
Bazıları daha önce dergilerde yayınlanan makalelerin paralelinde diğer makaleler işlenerek tarz bütünlüğünün sağlandığı Folklorik Teke Yöresi kültürleri işlenirken iller bazında bölüm ayrıma gidildiği görülüyor. Âdeta Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir kitabında olduğu gibi önce her ilin ruhunu veren makaleler yer alıyor kitapta. Ardından o ilimizdeki -günümüzün değerler erozyonunda varlığını hâlâ sürdüren- değerlerimize yer veriliyor. “Ancak kültürün iller bazında ayrılamayacağının bilincinde ve farkındalığında olduğumuzun altını çizmek isterim” diyor Erkan. “Kültürü il bazlı değerlendirmemek gerekiyor. Aslolan kültürün sosyolojik sınırlarıdır. Folklorik Teke Yöresi kültürleri bizce doğru bir yaklaşımdır. Folklorik Teke Yöresi’ne boncuk boncuk dağılan kültürlerimizi beşibiryerde bir araya getirme iddiasındaki bu çalışmanın toplamda ortaya koyduğu şey ise Folklorik Teke Yöresi kültürüdür.”
Muğla Köyceğiz ile Denizli Beyağaç arasında yükselen Sandras Dağı’ndaki Eren Günü Şenlikleri, insanoğlunun ilk inanç sistemi kabul edilen animistik dönem ritüellerinin hâlâ izlerinin sürülebildiği katman katman bir değerler silsilesi sunuyor. Fotoğraf: Yusuf Erkan
Kitap bin yıllık çoban bayramından, dünyanın olimpiyatlardan sonra en eski spor organizasyonu olan Kırkpınar’dan bile eski olduğu savlanan Tarihî Elmalı Güreşleri’ne, dört bin yıllık bir dokumacılık kültürünün izdüşümündeki Buldan dokumalarından, dokuz bin yıldır süren çanak çömlek üretimine, kesin tarihi üzerinde tartışmaların sürdüğü serenlere, insanoğlunun ilk inanç sistemi kabul edilen animistik dönem ritüellerinin hâlâ izlerinin sürülebildiği Sandras Dağı ritoslarına, insanoğlunun en eski müzik ürünlerinin bir yansıması olan Hada’ya varıncaya dek sessiz sedasız varlığını sürdüren bir dolu kadim ritüelimize ayna tutuyor. “Folklorik Teke Yöresi kültürlerine çeyrek yüzyıldır kafa yormuş biri olarak bu değerlerin üstüne popüler kültürü dayatanlara bir itiraz yükseltmemek düşünebilir miydi? Elbetteki hayır. Kültürel mozaiğimizin parçalarını oluşturan değerlerimizin köklerinden aldığımız bilinçle popüler köksüzlüğe bir itiraz yükseltecektik elbet. 800 yıllık bir türkümüz olan “Avşar Beyleri”ni havalandırdığımız gibi.”
1980’li yıllarda farklı nedenlere bağlı kalarak atıl kalan Likya tipi arı kovanlıkları; serenler, Elmalı Büyük Söğle köyünde olduğu gibi tekrar canlandırıldı ve bal elde edilmeye başlandı. Fotoğraf: Yusuf Erkan
Bir tarihselliğe, bir nedenselliğe ve bir işleve dayanan değerlerimiz, günümüzde sessiz sedasız varlığını sürdürse de, değişim geçirip evrilse de, zaman zaman sıçramalarla gelişip, zaman zaman gerilese de yöre insanının yaşam ritminde mutlaka karşılığı olan ritüellerdir. Ne demişti yazın ustamız Yaşar Kemal, Binbir Çiçekli Bahçe kitabında; “Dünyamız ne büyük mutluluktur ki, on binlerce çiçekli bir kültür bahçesidir. Her kültürün bir rengi, bir kokusu vardır. Dünyamızın bir çiçeğinin koparılması dünyamızdan bir rengin, bir kokunun yok olmasıdır.” Kitap yazın ustamızın kültürel mirasımız konusunda âdeta pusula niteliğindeki görüşüne saygı duruşu niteliğinde Teke Yöresi’ndeki kültürel renklerin solup gitmemesi ve daha da görünür olması konusunda bir adım atıyor.
Yusuf Erkan
Popüler Kültüre Bir "İtiraz"
Günümüzde genel geçer görüşlere karşı, akıntıya kürek çeken bu farkındalık; yeni normalliğin değersizleştirme ve değerlerimizi horsunma olduğu bir kültürel iklimde Son Kişot bir tavır sergiliyor. “Kitle kültürü denilerek baskın hale getirilmeye çalışılan şey, son kertede dünyaya pohpohlanan anlayışların paralelinde gelişen bir kültürdür. Kültürü ciddiye alan anlayışların, yozlaşmaya yüz tutan anlayışlara evrildiği günümüzde kültürel mozaiğimizin parçalarını zapturapt altına almak bir meziyet değil, sorumluluk gereğidir. Kültürel değerlerimizin farkındalığındaki bir duruşun ortaya koyduğu bu çalışma, yarınlara kalması istenilen değerlerimizin yanında saf tutup birlikte yürümeyi öneriyor. Günlük yaşamın debdebesinde yarına kalacak ezgiyi gelecek kuşakların da duyması adına kaleme alınan satırlar umalım ki popüler kültürün dayatmaları arasında kaybolup gitmesin.”
Yusuf Erkan son yıllarda Arkeoloji ve Sanat Yayınları’ndan çıkan kitaplarıyla Burdur ve Teke Yöresi külliyatı oluşturma konusunda Nezih Başgelen ile birlikte ortak bir proje yürütüyor.
Kitap ile ilgili ayrıntılı bilgiye arkeolojisanat.com adresinden ulaşabilirsiniz.
